طرحواره درمانی عمیق ترین متد روانشناسی

اگر طرحواره درمانی را عمیق ترین متد روانشناسی در روان درمانی بنامیم، اغراق نکرده ایم. در کتاب زندگی خود را دوباره بیافرینید و همچنین کتاب های تخصصی تر، بیان شده است که اسکیما، طرحواره و یا تله زندگی باورهایی هستند که از ارتباط عاطفی ما، با عزیزان زندگی مان در کودکی شکل گرفته اند. این باورها نحوه نگاه ما را به دنیا تعیین می کنند. به واسطه آنها خود، توانایی‌ها، ارتباطات، دیگران و کل دنیا را درک، تعبیر و تفسیر می‌کنیم. با توجه به این تعریف و با اندکی تامل، به راحتی می توان گفت که کل زندگی یک انسان به واسطه ارتباطات عاطفی و تربیت دوران کودکی اش رقم می خورد. ارتباطاتی که اگر با تفکر و برنامه‌ریزی نباشد، می تواند سرنوشت کودک را تغییر دهد. آقای دکتر جفری یانگ بنیانگذار طرحواره درمانی، عنوان کرده است که پنج نیاز هیجانی بنیادی وجود دارد که اگر ارضا نشوند و یا بیش از اندازه ارضا شوند، موجبات شکل‌گیری طرحواره های ناسازگار اولیه را فراهم می کنند. این نیازها عبارتند از:آقای دکتر جفری یانگ بنیانگذار طرحواره درمانی، عنوان کرده است که پنج نیاز هیجانی بنیادی وجود دارد که اگر ارضا نشوند و یا بیش از اندازه ارضا شوند، موجبات شکل‌گیری طرحواره های ناسازگار اولیه را فراهم می کنند. این نیازها عبارتند از:

طرحواره درمانی

نیاز خود مختاری

این نیاز کفایت و هویت را می سازد. مفاهیمی که در ذهن ما اعتماد به نفس، عزت نفس، قدرت تصمیم گیری، انتخاب، حل مسئله، خودپنداره مثبت و خودکارآمدی را تبیین می کند. ما در فرایند برآورده شدن این نیاز متوجه می‌شویم که حتی اگر انتخاب اشتباه داشته باشیم، باز هم می توانیم شروع کنیم. ناراحتیمان را به راحتی می پذیریم و برای جبران اقدام می کنیم؛ بدون اینکه اعتماد به نفس و یا عزت نفسمان جریحه دار شود. دختران و پسرانی که این نیازشان برآورده می شود، در فرآیند رشد، خودشان را به عنوان دختر و پسر می پذیرند. به عبارت دیگر هویت جنسی خود را قبول دارند و به آن افتخار می کنند. کفایت در اینجا به معنای اعتمادی است که فرد به تصمیماتش دارد. اگر این نیاز برآورده نشود بی کفایتی و به دنبال آن وابستگی به وجود خواهد آمد. در صورت برآورده شدن این نیاز، وابستگی و عدم هویت جای خود را به دلبستگی و استقلال می دهد. اغناء این نیاز در طرحواره درمانی ضرورت دارد.

نیاز خود ابرازگری سالم

همانطور که در مقالات قبلی توضیح دادم؛ ( که البته کاملا همسو با نظرات دکتر جفری یانگ است)، برآورده کردن این نیاز موجب می شود که از یک طرف، کودک ابراز صادقانه احساس را بیاموزد؛ بتواند از حقوق خود دفاع کند؛ جرأت مند باشد؛ حد و حدود ارتباط را درک و برای اطرافیان روشن کند؛ خط قرمز هایش را مشخص و راجع به آنها شفاف باشد. به نیازهایش اشراف داشته باشد و در جهت تحقق آنها تلاش کند و از طرف دیگر بتواند به حقوق دیگران احترام بگذارد؛ نیازهای افراد عاطفی زندگی اش را در حد توان اغنا کند؛ به چارچوب های آنها احترام بگذارد؛ اگر خواسته ای داشت و برآورده نشد، رابطه را ترک نکند؛ احساسات خود را بشناسد و به راحتی بتواند در مورد آن‌ها صحبت کند و در مقابل، احساسات دیگران را درک و بتواند همدلی کنند. کودکانی که در این نیاز ارضا نمی شوند درگیر طرحواره محرومیت هیجانی می گردند. ابراز احساسات بسیار برایشان سخت است و معمولاً انتظار دارند ناراحتیشان را از رفتارشان برداشت کنیم! عدم ارضاء این نیاز موجب ایجاد طرحواره های ناسازگار اولیه خواهد شد. رسیدگی به آن در طرحواره درمانی اهمیت ویژه ای دارد

نیاز به پذیرش محدودیت یا ناکامی بهینه

برخی والدین معتقد هستند تحت هر شرایطی باید نیازهای کودکان را برآورده سازند. از نظر آنان نه گفتن مترادف با تخریب است. اما به دنبال این سبک تربیتی زمینه را برای شکل‌گیری طرحواره نقص و یا استحقاق فراهم می‌کنند. به این معنی که اگر کودک اینگونه بزرگ شود و هیچ محدودیتی برای ارضای نیازهای اش نداشته باشد، به یک باور بزرگ منشانه می‌رسد. انگار همه مسئول برآورده کردن خواسته‌های او هستند. می تواند یک نگاه بالا به پایین داشته باشد و مثلا اگر در فضای مدرسه به این نتیجه برسد که مسئولین و یا هم کلاسی ها مانند خانواده عمل نمی کنند، به یک باور ناتوانی در برابر در حل مشکلات و یا نادیده گرفته شدن توسط آنان می رسد. به دنبال عدم ارضاء این نیازها و یا ارضاء بیش از حد آنها طرحواره های ناسازگار اولیه شکل می‌گیرند؛ به قول دکتر جفری یانگ و همچنین دکتر حسن حمیدپور، طنز تلخ طرحواره این است که هر چقدر تلاش کنیم، راه آسیب را طی کرده و سعی در اثبات طرحواره هایمان داریم. موضوعی که فروید به آن اجبار به تکرار می گوید. بیان این نیاز در طرحواره درمانی توصیه می شود.

نیاز به تفریح

والدینی که با واژه تفریح غریبه اند و معتقد هستند تفریح وقت تلف کردن است، خود و خانواده را از تجربه هیجان های مثبت ناشی از آن محروم می کنند. قسمت عمده ای از تفریحات خانوادگی معطوف به این موضوع است، که اعضای خانواده چقدر مورد توجه طرف مقابل هستند. وجود تفریحات مشترک مانند: فیلم دیدن، بازی کردن و مسافرت رفتن نقش تعیین کننده ای در غیر فعال کردن طرح واره های ناسازگار اولیه دارند. برآورده شدن این نیاز در طرحواره درمانی اهمیت دارد.

نیاز دلبستگی ایمن

ثبات، تعلق خاطر، در دسترس بودن، پاسخگو بودن، پذیرش نامشروط، بوسه، نوازش، آغوش، تکیه گاه بودن، همدلی، فهمیدن، اهمیت دادن و توجه کردن همه و همه از ارکان اصلی این نیاز هستند. عدم ارضا و یا برآورده سازی بیش از حد آن زمینه را برای شکل‌گیری اضطراب جدایی و انواع طرحواره های ناسازگار اولیه فراهم می آورد. برآورده شدن این نیاز در طرحواره درمانی بسیار مهم است.

انواع طرحواره ها در طراحواره درمانی

طرحواره محرومیت هیجانی

باور زیربنایی این طرح واره، (من دوست داشتنی نیستم)، است. با شکل گیری طرحواره ها فرد کل دنیای درونی خود، رفتار دیگران و دنیا را با توجه به طرح واره اش تعبیر و تفسیر می کند. تعبیر طرحواره ای آن، می تواند این باشد که هیچ کس مرا دوست ندارد، چون من آدم دوست داشتنی نیستم! این طرح واره دارای ابعاد متفاوتی همچون محبت، حمایت و همدلی است. معمولا طرح واره ای که به دنبال محرومیت هیجانی می‌آید، طرحواره بازداری هیجانی است.

طرحواره نقص/ شرم

افرادی که دچار طرحواره نقص شرم هستند، بر این باورند که (ناتوانم و یا بی عرضه و دست و پا چلفتی هستم). احساساتی که معمولاً با این طرحواره تجربه می شود، حسادت، غبطه، حسرت و خشم است. اسکیماهایی که به دنبال طرحواره نقص/شرم می آیند، معمولا آسیب پذیری، تنبیه، شکست و معیارهای سختگیرانه هستند.

طرحواره استحقاق

زمانی فعال می شود که افراد از موضع بالا به دیگران نگاه می کنند. در هنگام فعالیت طرحواره استحقاق، برای افراد ناکامی معنایی ندارد. شکست معنایی ندارد. به هر نحو ممکن حتی به بهای زیر پا گذاشتن دیگران می خواهند به اهدافشان برسند. خود را برتر از دیگران می بینند و انتظار برآورده کردن نیازهایشان توسط آنها غیرطبیعی نیست. چراکه از موضع قدرت نگاه می کنند.

طرح واره طرد رهاشدگی

باور زیربنایی طرحواره طرد و رها شدگی (من‌تنهام) است. این افراد معمولاً علیرغم میل باطنی شان صمیمیت گریز هستند. به صورت ناخودآگاه به آب و آتش می‌زنند، تا تنها نمانند. این اسکیما به دو شکل وابسته و بی‌ثبات تجربه می‌شود. در نوع وابسته آویزان می شویم و کنترل می کنیم. در نوع بی ثبات رابطه برقرار می کنیم و کات می کنیم. در هر صورتی نتیجه تنهایی است یعنی در نهایت تنها هستیم.
معمولاً طرحواره های محرومیت هیجانی و رهاشدگی طرحواره های وابستگی، اطاعت و ایثار را فعال نگه می دارند.

طرحواره بی اعتمادی / بدرفتاری

در این طرحواره به دلیل سوء استفاده جنسی در کودکی، تحقیر، تنبیه و بدرفتاری، دنیا جای معتمدی برای این افراد نیست. یافتن یک مکان امن در زندگی دشوار است. این افراد به راحتی نمی توانند سفره دلشان را باز کرده و یا حتی به کوچکترین شکل ممکن اعتماد کنند. خطرناکترین مسئله در شکست عشقی این است که دائما این موضوع را بیان می کند که (دیر یا زود به من خیانت خواهی کرد)!

طرحواره خود تحول نیافته / گرفتار

در این طرحواره ارتباط عاطفی شدید و نزدیکی با یکی از افراد مهم زندگی، که عمدتاً در فضای خانوادگی هستند، وجود دارد. به نحوی که فرد هویت واحدی برای رشد اجتماعی و عاطفی خود ندارد. وی معتقد است بدون حمایت والدین و یا افراد عاطفی زندگی خود قادر به ادامه نبوده و نمی تواند شاد و خوشحال باشد. این طرحواره غالباً با احساس پوچی، بی معنایی و سردرگمی همراه است.

طرحواره پذیرش جویی / جلب توجه

تأکید زیاد در به دست آوردن تایید، پذیرش و توجه از سوی دیگران. به عبارت دیگر ارزشمندی فرد منوط بر واکنش های دیگران و تایید آنها می باشد. چنین افرادی نیازمند تایید اطرافیان در مقام، قیافه، ظاهر، پول و پیشرفت هستند. در نهایت منجر به حساسیت بیش از حد نسبت به طرد، تنهایی و از دست دادن می گردد.

در طرحواره اطاعت

که عمدتاً افراد وابسته هم دچار آن هستند، اطاعت و پیروی بیمارگونه ای در روابط وجود دارد.

کسانی که دچار طرحواره شکست

هستند، عمدتا خود را افراد شکست خورده ای می پندارند. آنان طوری مراحل زندگی خود را انتخاب می کنند و گام بر می دارند که در نهایت به شکست می رسند.

طرحواره بازداری هیجانی

افرادی که طرحواره محرومیت هیجانی آنها فعال است، یا به سختی، احساسات خود را بیان می‌کنند یا کلا از بیان احساسات خود، امتناع می ورزند. آنها معتقد هستند که نیازی به بیان انتظارات، خواسته ها و یا احساسات ندارند، بلکه طرف مقابل باید معنی احساسات و رفتار آنها را تمام و کمال درک کند. در طرحواره درمانی بوسیله تغییر کوپینگ ها یا راهکارهای مقابله ای، به فرد آموزش می دهیم که روش جدیدی را جایگزین بازداری هیجانی نماید. آموزش مهارت های زندگی در اینجا نقش ویژه ای دارد. بر همین اساس شرکت در چنین کلاس هایی همچون کارگاه شارژ اعصاب توصیه می شود.

در طرحواره معیارهای سختگیرانه

افراد عمدتا درگیر باید و نباید های ذهنی و کلامی هستند. افکار، رفتار و کلام آنها انعطاف ناپذیر بوده و معمولاً موجب رنجش خود و دیگران می شوند. آنها به دنبال بهترین بودن، اول بودن و بدون نقص بودن هستند. عمدتاً هدف برای آنها مهمتر از مسیر است. اگر موفق نشوند سرزنش کردن آنها همیشگی است. زمانیکه طرحواره معیارهای سختگیرانه فعال می شود، آنها را به سمت طرحواره شکست سوق می‌دهد.

طرحواره تنبیه

بسیاری از افرادی که دچار طرحواره معیارهای سختگیرانه و شکست هستند، خود را مستحق تنبیه می دانند. یعنی چنانچه درگیر شکست و یا پاسخ های اشتباه باشند، خود را لایق هرگونه تنبیه و مجازاتی می دانند. در این زمان است که دچار طرحواره تنبیه می گردند. از دیگر اسکیماهایی که به دنبال طرحواره نقص/ شرم شکل می‌گیرد، طرحواره استحقاق و یا خود بزرگ بینی و همچنین طرحواره آسیب پذیری است.

در طرحواره بی کفایتی وابستگی

این افراد به دلیل برآورده نشدن نیازهایشان احساس بی کفایتی می کنند. به تصمیمات، برنامه ریزی ها و هدف گذاری هایشان اعتماد کافی ندارند. در نتیجه برای هر اقدامی وابسته به حضور دیگران هستند. بدنبال آن به هر نحوی نمی‌خواهند فرد مورد علاقه خود و یا کسی که طرحواره شان را فعال نگه می دارد، از دست بدهند. حتی اگر در این مسیر مورد سوء استفاده قرار بگیرند.

در طرحواره ایثار

که عمدتاً به دنبال اسکیماهای دیگر فعال می‌شود، سرویس افراطی وجود دارد. معمولا انتظارات این افراد برآورده نمی شوند. دلیل آن این است که انتظارات خود را بیان نمی کنند و فقط مسئول برآورده سازی نیاز های طرف مقابل هستند. به نظر می رسد خود را به خاطر دیگران زیرپا می گذارند.

طرد اجتماعی/ بیگانگی

در این طرحواره فرد احساس می‌کند که با دیگران متفاوت است و یا به گروه، جامعه یا خانواده خاصی تعلق ندارد. عدم وجود تعلق خاطر به دیگران آنها را به افرادی منزوی و درخود فرورفته تبدیل می کند. افراد باهوش، اقلیت های فرهنگی و اجتماعی، کم توان های جسمی یا روانی و غیره هم معمولا درگیر این طرحواره هستند. البته در طرحواره درمانی به این موضوعات پرداخته می شود.

طرحواره خویشتن داری / خود انضباطی ناکافی.

در این طرحواره فرد تحمل ناکامی ها و شکست را ندارد. نمی‌تواند از بیان هیجان ها و تکانه های شدید خود جلوگیری کرده و آنها را مدیریت کند. چنین فردی نمی تواند مسئولیت قبول کند. حتی به بهای رسیدن به اهداف ارزشمندتر، نمی گذارد به خودش سخت بگذرد.

طرحواره منفی گرایی/ بدبینی

تمرکز عمیق بر درد، مرگ، دلخوری، عدم توافق، تعارض و مشکلات حل نشده. اشتباهات، خیانت و نقاط منفی هر رابطه، موضوع و هر شخصی می باشد. افراد نقاط مثبت روابط و موضوعات را نمی بینند و یا نمی خواهند ببینند.

در طرحواره آسیب پذیری

افراد دائما نگران بیماری هستند و از این دکتر به آن دکتر می روند. ترس از آسیب، مردن خود و عزیزان عمدتا از اشتغالات ذهنی آنان است.

مشاوره طرحواره درمانی

در پایان یک بار دیگر می خواهم به این نکته اشاره کنم که برآورده کردن نیازهای هیجانی و یا بیش برآوردن و اغنا آنها در دوران کودکی منجر به تشکیل طرحواره ها می گردد. چنانچه موارد مطرح شده برایتان آشناست، لطفاً جهت رزرو وقت، ارزیابی بالینی، شناخت طرحواره های ناسازگار اولیه، طرحواره درمانی و کمرنگ کردن آنها در کیفیت زندگی عاطفی و روزمره خود، صبح ها تا ساعت ۱۵، با شماره ۰۹۰۳۱۰۷۷۱۷۱ و از ساعت ۱۵ تا ۲۱، با شماره ۰۲۱۸۸۳۷۷۸۱۶ تماس حاصل فرمائید.
زندگی خود را دوباره بیافرینید با بینش رویش رهایی
مازیار جلوه روانشناس بالینی، طرحواره درمانگر و متخصص طرحواره درمانی

برای تعیین وقت و مشاوره رایگان تماس حاصل فرمائید

طرحواره درمانی

مقالات مرتبط با طرحواره درمانی

طرحواره درمانی تقویت کننده پوسته روانی

طرحواره درمانی تقویت کننده پوسته روانی ما

/
هنوز هم معتقد هستم طرحواره درمانی عمیق ترین روش روان شناسی و …
طرحواره محرومیت هیجانی و ازدواج بدون عشق

طرحواره محرومیت هیجانی و ازدواج بدون عشق

/
طرحواره محرومیت هیجانی و ازدواج بدون عشق ارتباط تنگاتنگی با هم دارن…
طرحواره اطاعت

طرحواره اطاعت یا تله اطاعت چیست؟

/
طرحواره اطاعت که از آن تحت عنوان تله اطاعت هم نام می بریم ویژه اف…
طرحواره درمانی خشم

طرحواره درمانی خشم پرخاشگری و مدیریت آن

/
جالب است بدانید که طرحواره درمانی خشم ، پرخاشگری و مدیریت احس…
محرومیت هیجانی

محرومیت هیجانی یا طرحواره صمیمیت هیجانی چیست؟

/
طرحواره محرومیت هیجانی چیست؟ کودکی را تصور کنید که در فضای خانوا…
طرحواره درمان نشده

طرحواره درمان نشده ما بلای جان کودکان بی گناه

/
در سال‌هایی که رویکرد طرحواره درمانی را به عنوان عمیق ترین روش روان …
طرحواره کودک

طرحواره کودک تنها پشت نقاب خودشیفتگی

/
به دلیل اینکه مهمترین نیازهای هیجانی افراد خودشیفته در دوران کودکی …
تله محرومیت هیجانی

تله محرومیت هیجانی خارهای سرد زندگیمان

/
تجارب بالینی نشان می دهد تله محرومیت هیجانی از شایع‌ترین تله‌های ز…
طرحواره بی اعتمادی بدرفتاری

طرحواره بی اعتمادی بدرفتاری و درمان آن

/
معمولا افرادی که در دوران کودکی خود مورد بدرفتاری قرار می گیرند،…
طرحواره استحقاق

طرحواره استحقاق | بزرگ منشی | بررسی انواع آن

/
تا به حال با افرادی برخورد کرده اید که فکر می کنند خیلی خاص هست…
تله معیارهای سختگیرانه

تله معیارهای سختگیرانه و ارتباط آن با موفقیت طلبی و منزلت طلبی

/
زمانی که تله معیارهای سختگیرانه فعال می شود افراد هیچ زمانی از شرای…
طرحواره معیارهای سرسختانه

طرحواره معیارهای سرسختانه و ارتباط آن با وسواس

/
هیچ وقت ازهیچ شرایطی راضی نیستم! در صورت فعال شدن طرحواره معیار…
طرحواره معیارهای سختگیرانه

طرحواره معیارهای سختگیرانه چیست؟ و چه ویژگی هایی دارد؟

/
در طرحواره معیارهای سختگیرانه افراد به دنبال بهترین ها هستند. بای…
طرحواره گرفتار

طرحواره گرفتار | خود تحول نیافته چیست؟

/
طرحواره گرفتار خود تحول نیافته از دو منظر فعال می شود: از طرف…
طرحواره آسیب پذیری

طرحواره آسیب پذیری و راه های شناخت آن

/
در طرحواره آسیب پذیری نسبت به ضرر یا بیماری که دکتر جفری یان…
طرحواره شکست

طرحواره شکست چه تاثیری در زندگی ما دارد؟

/
افراد در طرحواره شکست به شدت خود را با دیگران مقایسه میکنند. آن…
طرحواره درمانی و کودک درون

طرحواره درمانی سفری از کودک درون تا بالغ حمایتگر

/
اگر بخواهم این مقاله را به عنوان طرحواره درمانی و کودک درون شروع کنم، این…
طرحواره انزوای اجتماعی

طرحواره انزوای اجتماعی و راه های شناخت آن

/
افرادی که دارای طرحواره انزوای اجتماعی هستند، اعتقاد راسخ دارند که با ب…
طرحواره بی اعتمادی

طرحواره بی اعتمادی بدرفتاری را بهتر بشناسیم

/
یکی دیگر از طرحواره های اصلی که در زمره طرحواره های ناسازگار …
طرحواره نقص شرم

طرحواره نقص شرم چیست؟

/
طرحواره دیگری که در کتب تخصصی وکتاب زندگی خود را دوباره بیافرینی…
طرحواره محرومیت هیجانی

طرحواره محرومیت هیجانی چه تاثیری در زندگی ما دارد؟

/
در طرحواره درمانی به این نتیجه رسیده ام افرادی که طرحواره محرومیت …
طرحواره رهاشدگی

طرحواره رهاشدگی یا طرد را بهتر بشناسیم

/
در طرحواره درمانی این بینش عمیق به وجود می‌آید که در زمان فعال…
روانشناسی شکست عشقی

روانشناسی شکست عشقی و ردپای آن در تار و پود طرحواره ها

/
روانشناسی شکست عشقی و ردپای آن در تار و پود طرحواره ها به ک…
اضطراب جدایی چیست

اضطراب جدایی چیست از شناخت تا درمان

/
اضطراب جدایی چیست از شناخت تا درمان اینکه اضطراب جدایی چیست یکی از مهمترین …
طرحواره سپری در برابر تغییر

طرحواره سپری در برابر تغییر

/
طرحواره سپری در برابر تغییر نویسنده: مازیار جلوه در فرایند طرحوار…
دلبستگی ایمن

دلبستگی ایمن و رهایی از تله زندگی

/
دلبستگی ایمن و رهایی از تله زندگی نویسنده: مازیار جلوه در مقاله های قبلی در…
پذیرش محدودیت

پذیرش محدودیت و رهایی از تله زندگی

/
پذیرش محدودیت و رهایی از تله زندگی نویسنده: مازیار جلوه در مقاله های قبل به ای…
خود ابرازگری

خود ابرازگری سالم و رهایی از تله زندگی

/
خود ابرازگری سالم و رهایی از تله زندگی نویسنده: مازیار جلوه خود ابرازگری و یا ابراز …