طرحواره درمانی

طرحواره درمانی عمیق ترین متد روانشناسی

اگر طرحواره درمانی را عمیق ترین متد روانشناسی در روان درمانی بنامیم، اغراق نکرده ایم. طرحواره درمانی یک رویکرد درمانی است که درمان‌های شناختی رفتاری، روان‌کاوی، درمان های هیجان محور، نظریه دلبستگی و گشتالت درمانی را شامل می‌شود. طرحواره درمانی یک رویکرد یکپارچه است، که هدف آن درمان اختلالات شخصیتی ازجمله اختلال شخصیت مرزی و سایر مشکلات روانشناختی است؛ به این منظور برای کشف، درک و درمان طرحواره، بهتر است که با یک طرحواره درمانگر صاحب صلاحیت در ارتباط باشید.
در کتاب زندگی خود را دوباره بیافرینید و همچنین کتاب های تخصصی تر، بیان شده است که اسکیما، طرحواره و یا تله زندگی باورهایی هستند که از ارتباط عاطفی ما، با عزیزان زندگی مان در کودکی شکل گرفته اند. این باورها نحوه نگاه ما را به دنیا تعیین می کنند. به واسطه آنها خود، توانایی‌ها، ارتباطات، دیگران و کل دنیا را درک، تعبیر و تفسیر می‌کنیم. با توجه به این تعریف و با اندکی تامل، به راحتی می توان گفت که کل زندگی یک انسان به واسطه ارتباطات عاطفی و تربیت دوران کودکی اش رقم می خورد. ارتباطاتی که اگر با تفکر و برنامه‌ریزی نباشد، می تواند سرنوشت کودک را تغییر دهد. آقای دکتر جفری یانگ بنیانگذار طرحواره درمانی ، عنوان کرده است که پنج نیاز هیجانی بنیادی وجود دارد که اگر ارضا نشوند و یا بیش از اندازه ارضا شوند، موجبات شکل‌گیری طرحواره های ناسازگار اولیه را فراهم می کنند. این نیازها عبارتند از:آقای دکتر جفری یانگ بنیانگذار طرحواره درمانی، عنوان کرده است که پنج نیاز هیجانی بنیادی وجود دارد که اگر ارضا نشوند و یا بیش از اندازه ارضا شوند، موجبات شکل‌گیری طرحواره های ناسازگار اولیه را فراهم می کنند. این نیازها عبارتند از:

نیاز خود مختاری

این نیاز کفایت و هویت را می سازد. مفاهیمی که در ذهن ما اعتماد به نفس، عزت نفس، قدرت تصمیم گیری، انتخاب، حل مسئله، خودپنداره مثبت و خودکارآمدی را تبیین می کند. ما در فرایند برآورده شدن این نیاز متوجه می‌شویم که حتی اگر انتخاب اشتباه داشته باشیم، باز هم می توانیم شروع کنیم. ناراحتیمان را به راحتی می پذیریم و برای جبران اقدام می کنیم؛ بدون اینکه اعتماد به نفس و یا عزت نفسمان جریحه دار شود. دختران و پسرانی که این نیازشان برآورده می شود، در فرآیند رشد، خودشان را به عنوان دختر و پسر می پذیرند. به عبارت دیگر هویت جنسی خود را قبول دارند و به آن افتخار می کنند. کفایت در اینجا به معنای اعتمادی است که فرد به تصمیماتش دارد. اگر این نیاز برآورده نشود بی کفایتی و به دنبال آن وابستگی به وجود خواهد آمد. در صورت برآورده شدن این نیاز، وابستگی و عدم هویت جای خود را به دلبستگی و استقلال می دهد. اغناء این نیاز در طرحواره درمانی ضرورت دارد.

نیاز خود ابرازگری سالم

همانطور که در مقالات قبلی توضیح دادم؛ ( که البته کاملا همسو با نظرات دکتر جفری یانگ است)، برآورده کردن این نیاز موجب می شود که از یک طرف، کودک ابراز صادقانه احساس را بیاموزد؛ بتواند از حقوق خود دفاع کند؛ جرأت مند باشد؛ حد و حدود ارتباط را درک و برای اطرافیان روشن کند؛ خط قرمز هایش را مشخص و راجع به آنها شفاف باشد. به نیازهایش اشراف داشته باشد و در جهت تحقق آنها تلاش کند و از طرف دیگر بتواند به حقوق دیگران احترام بگذارد؛ نیازهای افراد عاطفی زندگی اش را در حد توان اغنا کند؛ به چارچوب های آنها احترام بگذارد؛ اگر خواسته ای داشت و برآورده نشد، رابطه را ترک نکند؛ احساسات خود را بشناسد و به راحتی بتواند در مورد آن‌ها صحبت کند و در مقابل، احساسات دیگران را درک و بتواند همدلی کنند. کودکانی که در این نیاز ارضا نمی شوند درگیر طرحواره محرومیت هیجانی می گردند. ابراز احساسات بسیار برایشان سخت است و معمولاً انتظار دارند ناراحتیشان را از رفتارشان برداشت کنیم! عدم ارضاء این نیاز موجب ایجاد طرحواره های ناسازگار اولیه خواهد شد. رسیدگی به آن در طرحواره درمانی اهمیت ویژه ای دارد

نیاز به پذیرش محدودیت یا ناکامی بهینه

برخی والدین معتقد هستند تحت هر شرایطی باید نیازهای کودکان را برآورده سازند. از نظر آنان نه گفتن مترادف با تخریب است. اما به دنبال این سبک تربیتی زمینه را برای شکل‌گیری طرحواره نقص و یا استحقاق فراهم می‌کنند. به این معنی که اگر کودک اینگونه بزرگ شود و هیچ محدودیتی برای ارضای نیازهای اش نداشته باشد، به یک باور بزرگ منشانه می‌رسد. انگار همه مسئول برآورده کردن خواسته‌های او هستند. می تواند یک نگاه بالا به پایین داشته باشد و مثلا اگر در فضای مدرسه به این نتیجه برسد که مسئولین و یا هم کلاسی ها مانند خانواده عمل نمی کنند، به یک باور ناتوانی در برابر در حل مشکلات و یا نادیده گرفته شدن توسط آنان می رسد. به دنبال عدم ارضاء این نیازها و یا ارضاء بیش از حد آنها طرحواره های ناسازگار اولیه شکل می‌گیرند؛ به قول دکتر جفری یانگ و همچنین دکتر حسن حمیدپور، طنز تلخ طرحواره این است که هر چقدر تلاش کنیم، راه آسیب را طی کرده و سعی در اثبات طرحواره هایمان داریم. موضوعی که فروید به آن اجبار به تکرار می گوید. بیان این نیاز در طرحواره درمانی توصیه می شود.

نیاز به تفریح

والدینی که با واژه تفریح غریبه اند و معتقد هستند تفریح وقت تلف کردن است، خود و خانواده را از تجربه هیجان های مثبت ناشی از آن محروم می کنند. قسمت عمده ای از تفریحات خانوادگی معطوف به این موضوع است، که اعضای خانواده چقدر مورد توجه طرف مقابل هستند. وجود تفریحات مشترک مانند: فیلم دیدن، بازی کردن و مسافرت رفتن نقش تعیین کننده ای در غیر فعال کردن طرحواره های ناسازگار اولیه دارند. برآورده شدن این نیاز در طرحواره درمانی اهمیت دارد.

نیاز دلبستگی ایمن

ثبات، تعلق خاطر، در دسترس بودن، پاسخگو بودن، پذیرش نامشروط، بوسه، نوازش، آغوش، تکیه گاه بودن، همدلی، فهمیدن، اهمیت دادن و توجه کردن همه و همه از ارکان اصلی این نیاز هستند. عدم ارضا و یا برآورده سازی بیش از حد آن زمینه را برای شکل‌گیری اضطراب جدایی و انواع طرحواره های ناسازگار اولیه فراهم می آورد. برآورده شدن این نیاز در طرحواره درمانی بسیار مهم است.

انواع طرحواره ها در طراحواره درمانی

طرحواره محرومیت هیجانی

باور زیربنایی این طرح واره، (من دوست داشتنی نیستم)، است. با شکل گیری طرحواره ها فرد کل دنیای درونی خود، رفتار دیگران و دنیا را با توجه به طرح واره اش تعبیر و تفسیر می کند. تعبیر طرحواره ای آن، می تواند این باشد که هیچ کس مرا دوست ندارد، چون من آدم دوست داشتنی نیستم! این طرح واره دارای ابعاد متفاوتی همچون محبت، حمایت و همدلی است. معمولا طرح واره ای که به دنبال محرومیت هیجانی می‌آید، طرحواره بازداری هیجانی است.

طرحواره بازداری هیجانی

افرادی که طرحواره محرومیت هیجانی آنها فعال است، یا به سختی، احساسات خود را بیان می‌کنند یا کلا از بیان احساسات خود، امتناع می ورزند. آنها معتقد هستند که نیازی به بیان انتظارات، خواسته ها و یا احساسات ندارند، بلکه طرف مقابل باید معنی احساسات و رفتار آنها را تمام و کمال درک کند. در طرحواره درمانی بوسیله تغییر کوپینگ ها یا راهکارهای مقابله ای، به فرد آموزش می دهیم که روش جدیدی را جایگزین بازداری هیجانی نماید. آموزش مهارت های زندگی در اینجا نقش ویژه ای دارد. بر همین اساس شرکت در چنین کلاس هایی همچون کارگاه شارژ اعصاب توصیه می شود.

طرحواره نقص | شرم

افرادی که دچار طرحواره نقص شرم هستند، بر این باورند که (ناتوانم و یا بی عرضه و دست و پا چلفتی هستم). احساساتی که معمولاً با این طرحواره تجربه می شود، حسادت، غبطه، حسرت و خشم است. اسکیماهایی که به دنبال طرحواره نقص/شرم می آیند، معمولا آسیب پذیری، تنبیه، شکست و معیارهای سختگیرانه هستند.

در طرحواره معیارهای سختگیرانه

افراد عمدتا درگیر باید و نباید های ذهنی و کلامی هستند. افکار، رفتار و کلام آنها انعطاف ناپذیر بوده و معمولاً موجب رنجش خود و دیگران می شوند. آنها به دنبال بهترین بودن، اول بودن و بدون نقص بودن هستند. عمدتاً هدف برای آنها مهمتر از مسیر است. اگر موفق نشوند سرزنش کردن آنها همیشگی است. زمانیکه طرحواره معیارهای سختگیرانه فعال می شود، آنها را به سمت طرحواره شکست سوق می‌دهد.

طرحواره استحقاق

زمانی فعال می شود که افراد از موضع بالا به دیگران نگاه می کنند. در هنگام فعالیت طرحواره استحقاق، برای افراد ناکامی معنایی ندارد. شکست معنایی ندارد. به هر نحو ممکن حتی به بهای زیر پا گذاشتن دیگران می خواهند به اهدافشان برسند. خود را برتر از دیگران می بینند و انتظار برآورده کردن نیازهایشان توسط آنها غیرطبیعی نیست. چراکه از موضع قدرت نگاه می کنند.

طرحواره تنبیه

بسیاری از افرادی که دچار طرحواره معیارهای سختگیرانه و شکست هستند، خود را مستحق تنبیه می دانند. یعنی چنانچه درگیر شکست و یا پاسخ های اشتباه باشند، خود را لایق هرگونه تنبیه و مجازاتی می دانند. در این زمان است که دچار طرحواره تنبیه می گردند. از دیگر اسکیماهایی که به دنبال طرحواره نقص/ شرم شکل می‌گیرد، طرحواره استحقاق و یا خود بزرگ بینی و همچنین طرحواره آسیب پذیری است.

طرحواره طرد رهاشدگی

باور زیربنایی طرحواره طرد و رها شدگی (من‌تنهام) است. این افراد معمولاً علیرغم میل باطنی شان صمیمیت گریز هستند. به صورت ناخودآگاه به آب و آتش می‌زنند، تا تنها نمانند. این اسکیما به دو شکل وابسته و بی‌ثبات تجربه می‌شود. در نوع وابسته آویزان می شویم و کنترل می کنیم. در نوع بی ثبات رابطه برقرار می کنیم و کات می کنیم. در هر صورتی نتیجه تنهایی است یعنی در نهایت تنها هستیم. معمولاً طرحواره های محرومیت هیجانی و رهاشدگی طرحواره های وابستگی، اطاعت و ایثار را فعال نگه می دارند.

در طرحواره بی کفایتی وابستگی

این افراد به دلیل برآورده نشدن نیازهایشان احساس بی کفایتی می کنند. به تصمیمات، برنامه ریزی ها و هدف گذاری هایشان اعتماد کافی ندارند. در نتیجه برای هر اقدامی وابسته به حضور دیگران هستند. بدنبال آن به هر نحوی نمی‌خواهند فرد مورد علاقه خود و یا کسی که طرحواره شان را فعال نگه می دارد، از دست بدهند. حتی اگر در این مسیر مورد سوء استفاده قرار بگیرند.

طرحواره بی اعتمادی | بدرفتاری

در این طرحواره به دلیل سوء استفاده جنسی در کودکی، تحقیر، تنبیه و بدرفتاری، دنیا جای معتمدی برای این افراد نیست. یافتن یک مکان امن در زندگی دشوار است. این افراد به راحتی نمی توانند سفره دلشان را باز کرده و یا حتی به کوچکترین شکل ممکن اعتماد کنند. خطرناکترین مسئله در شکست عشقی این است که دائما این موضوع را بیان می کند که (دیر یا زود به من خیانت خواهی کرد)!

در طرحواره ایثار

که عمدتاً به دنبال اسکیماهای دیگر فعال می‌شود، سرویس افراطی وجود دارد. معمولا انتظارات این افراد برآورده نمی شوند. دلیل آن این است که انتظارات خود را بیان نمی کنند و فقط مسئول برآورده سازی نیاز های طرف مقابل هستند. به نظر می رسد خود را به خاطر دیگران زیرپا می گذارند.

طرحواره خود تحول نیافته | گرفتار

در این طرحواره ارتباط عاطفی شدید و نزدیکی با یکی از افراد مهم زندگی، که عمدتاً در فضای خانوادگی هستند، وجود دارد. به نحوی که فرد هویت واحدی برای رشد اجتماعی و عاطفی خود ندارد. وی معتقد است بدون حمایت والدین و یا افراد عاطفی زندگی خود قادر به ادامه نبوده و نمی تواند شاد و خوشحال باشد. این طرحواره غالباً با احساس پوچی، بی معنایی و سردرگمی همراه است.

طرد اجتماعی |بیگانگی

در این طرحواره فرد احساس می‌کند که با دیگران متفاوت است و یا به گروه، جامعه یا خانواده خاصی تعلق ندارد. عدم وجود تعلق خاطر به دیگران آنها را به افرادی منزوی و درخود فرورفته تبدیل می کند. افراد باهوش، اقلیت های فرهنگی و اجتماعی، کم توان های جسمی یا روانی و غیره هم معمولا درگیر این طرحواره هستند. البته در طرحواره درمانی به این موضوعات پرداخته می شود.

طرحواره پذیرش جویی | جلب توجه

تأکید زیاد در به دست آوردن تایید، پذیرش و توجه از سوی دیگران. به عبارت دیگر ارزشمندی فرد منوط بر واکنش های دیگران و تایید آنها می باشد. چنین افرادی نیازمند تایید اطرافیان در مقام، قیافه، ظاهر، پول و پیشرفت هستند. در نهایت منجر به حساسیت بیش از حد نسبت به طرد، تنهایی و از دست دادن می گردد.

طرحواره خویشتن داری | خود انضباطی ناکافی

در این طرحواره فرد تحمل ناکامی ها و شکست را ندارد. نمی‌تواند از بیان هیجان ها و تکانه های شدید خود جلوگیری کرده و آنها را مدیریت کند. چنین فردی نمی تواند مسئولیت قبول کند. حتی به بهای رسیدن به اهداف ارزشمندتر، نمی گذارد به خودش سخت بگذرد.

در طرحواره اطاعت

که عمدتاً افراد وابسته هم دچار آن هستند، اطاعت و پیروی بیمارگونه ای در روابط وجود دارد.

طرحواره منفی گرایی | بدبینی

تمرکز عمیق بر درد، مرگ، دلخوری، عدم توافق، تعارض و مشکلات حل نشده. اشتباهات، خیانت و نقاط منفی هر رابطه، موضوع و هر شخصی می باشد. افراد نقاط مثبت روابط و موضوعات را نمی بینند و یا نمی خواهند ببینند.

کسانی که دچار طرحواره شکست

هستند، عمدتا خود را افراد شکست خورده ای می پندارند. آنان طوری مراحل زندگی خود را انتخاب می کنند و گام بر می دارند که در نهایت به شکست می رسند.

در طرحواره آسیب پذیری

افراد دائما نگران بیماری هستند و از این دکتر به آن دکتر می روند. ترس از آسیب، مردن خود و عزیزان عمدتا از اشتغالات ذهنی آنان است.

انواع سبک‌های مقابله‌ای

سبک های مقابله ای رفتارهایی هستند که افراد برای کمرنگ کردن درد طرحواره ها به صورت نیمه خودآگاه استفاده می کنند:

سبک اجتنابی: از هر موقعیتی که باعث فعال شدن طرحواره می‌گردد، فرار می‌کنند.سبک تسلیم: طرحواره را بدون چون و چرا پذیرفته و درد آن را نیز تحمل می‌کنند.

سبک جبران افراطی: به صورت افراطی به مبارزه با طرحواره می‌پردازند.

سبک اجتنابی چیست؟

در این سبک رفتاری، شما ممکن است از انجام فعالیت‌هایی که باعث فعال شدن طرحواره می‌گردد، اجتناب کنید. اجتناب از طرحواره در افراد ممکن است آنها را به سمت مصرف مواد مخدر سوق دهد و یا باعث کاهش واکنش فرد نسبت به اتفاقاتی که در اطرافش به وقوع می‌پیوندد، شود و یا ممکن است فرد را دچار احساس شکست و یا ضعف کند.

سبک تسلیم چیست؟

این سبک رفتاری منجر به گسترش الگوی طرحواره در افراد می‌شود. تسلیم شدن معمولا ممکن است به خاطر عدم توجه به احساسات و عواطف کودک شکل بگیرد، که در بزرگسالی باعث غفلت و یا شکست عاطفی خواهد شد.

سبک جبران افراطی چیست؟

این سبک رفتاری در حقیقت نوعی مبارزه با طرحواره بوده، که ممکن است بیش از حد و یا به عبارتی افراطی باشد.

سبک جبران افراطی، باعث ایجاد رفتارهایی از جمله پرخاشگرانه و یا طلبکارانه می‌شود؛ که به روابط شما با دیگران آسیب می‌رساند.

به عنوان مثال کسی که باور و طرحواره اش بی عرضگی و ناتوان بودن است با جبران افراطی تبدیل به یک آدم کمالگرا می شود.

راهکارهای طرحواره‌ای مناسب، سازگار یا کارامد چیست؟

راهکارهای طرحواره‌ای مناسب شامل کلیه سبک‌های مقابله‌ای هستند که در رواندرمانی می توانید به کمک طرحواره درمانگر خود آنها را شناسایی، ایجاد و تقویت نمایید. جنبه افراطی بودن این الگوها در فرایند طرحواره درمانی برایتان شفاف و واضح خواهد شد و در کنار یادگیری رفتارهای ماهرانه تر می آموزید که چگونه در حد تعادل می توانید از راهکارهای قبلی بهره مند شوید.

اهداف طرحواره درمانی چیست؟

در طرحواره درمانی، شما با درمانگر خود به این موضوعات خواهید پرداخت:

  • با ساختار طرحواره درمانی آشنا می شوید.
  • طرحواره‌های فعال را شناسایی می‌کنید.
  • سبک‌ها یا رفتارهای مقابله‌ای خود را که مانع برآورده شدن نیازهای عاطفی تان می‌شوند را شناسایی و کشف خواهید کرد.
  • نیازهای عاطفی خود را شناسایی کرده و آنها را از راه‌های سالم و سازگار برآورده می‌کنید.
    و در نهایت سواد عاطفی خود را افزایش می دهید.

طرحواره درمانی چیست

مشاوره طرحواره درمانی

در پایان یک بار دیگر می خواهم به این نکته اشاره کنم که برآورده کردن نیازهای هیجانی و یا بیش برآوردن و اغنا آنها در دوران کودکی منجر به تشکیل طرحواره ها می گردد. چنانچه موارد مطرح شده برایتان آشناست، لطفاً جهت رزرو وقت، ارزیابی بالینی، شناخت طرحواره های ناسازگار اولیه، طرحواره درمانی و کمرنگ کردن آنها در کیفیت زندگی عاطفی و روزمره خود، صبح ها تا ساعت ۱۳، با شماره ۰۹۰۳۱۰۷۷۱۷۱ و از ساعت ۱۳ تا ۲۱، با شماره ۰۲۱۲۲۷۷۲۶۸۶ تماس حاصل فرمائید.
زندگی خود را دوباره بیافرینید با بینش رویش رهایی
مازیار جلوه روانشناس بالینی، طرحواره درمانگر و متخصص طرحواره درمانی

2 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *